– Arso Jovanović –
Vojska stare Jugoslavije nije poznavala nikakvu ratnu doktrinu. Ta vojska postojala je isključivo zato da drži u pokornosti naše narode. Ona je bila sazdana na nacionalnom šovinizmu, slabo organizovana i iznutra nejedinstvena. Takva vojska morala je da doživiti aprilsku katastrofu i potpuno rasulo.
Oslobodilačke i patriotske snage naših naroda, na čelu sa Komunističkom partijom, povele su 1941. godine oslobodilački rat i tako se neposredno uključile u veliki antifašistički blok demokratskih naroda. Naši narodi pošli su u tu borbu goloruki, ali je njihova vera u pobedu bila nepokolebiva, jer su znali da se bore za pravednu stvar. Ta borba našim narodima donela je krupne rezultate kako na vojničkom, tako i na unutrašnjem i međunarodnom frontu.
Mnogobrojne ofanzive nadmoćnih neprijateljskih snaga, potpomognute svim izdajnicima naše zemlje, nisu mogle pokolebati ni razbiti redove naših boraca. Iz okršaja u okršaj vojska se kalila i neprekidno rasla, dok se najzad nije pretvorila u jednu veliku armiju, u kojoj se ispoljila ne samo bratska solidarnost i borbeno jedinstvo naših naroda, nego su vaskrsle i mnoge velike borbene tradicije, herojizam, samopožrtvovanje i ljubav prema slobodi i nezavisnosti.
Bio je to dug, težak, ali i slavni put razvoja naše armije. Počelo se sa malim partizanskim odredima. Ova vojnička forma dozvoljavala je široko učešće narodnih masa u borbi, što je krunisano u samom početku oslobođenjem dobrog dela Srbije, Crne Gore i stvaranjem solidnih borbenih uporišta u Bosni i brdovitim predelima jugozapadne Hrvatske. Partizanskim akcijama i narodnim ustancima neprijatelj je bio iznenađen. Osetivši se ugrožen, on je počeo da se pribira, da prikuplja pojačanja i da mobiliše izdajnike u borbi protiv nas. Forma partizanskih odreda kao osnovni vid vojske, nije više mogla zadovoljiti. Postavljali su se novi, važni zadaci pred našu vojsku. Trebalo je odolevati krupnim neprijateljskim snagama i domaćim izdajnicima koji su hteli da uguše narodni ustanak. Borbu je trebalo prenositi na udaljena područja i razgarati ustanak tamo gdje je on bio tek u začetku. Trebalo je napadati na važne neprijateljske baze i komunikacije u cilju uzimanja inicijative neprijatelju. Trebalo je tražiti slaba mesta u okupatorskom rasporedu. Zato je drug Tito već krajem 1941 i početkom 1942 godine izvršio prvu reorganizaciju glavnine naše vojske i formirao udarne brigade kao viši stepen vojne organizacije. Sa tim udarnim brigadama žarište borbe je preneseno u zapadni deo naše zemlje. Tako smo zagospodarili terenski vrlo jakim masivima dinarskih grebena. Oslonjene na ovo moćno bilo naše snage su, kao sa otskočne daske, polazile u savski basen i jadranskoj obali. Od ovog vremena dinarski greben postao je strategijska poluga, koja je s jedne strane vezivala snage Slovenije sa našim snagama u istočnim predelima u Crnoj Gori i Srbiji. Ta poluga kao da je bila merilo za vaganje snaga i njihovo upućivanje prema razvoju vojno-političke situacije u našoj zemlji.
U zapadnom delu naše zemlje naša vojska naglo se povećala, pa se krajem 1942 godine prešlo na viši stupanj vojne organizacije i formiranje su divizija i korpusa. Tako je Vrhovni komandant dobio jake operativne grupe koje su bile sposobne da manevruju na velike daljine i prenose operacije na celo jugoslovensko ratište. Sa tim jakim udarnim grupama rešeni su važni operativni zadaci, oslobođeni su znatne teritorije naše zemlje i stvoreni uslovi za razvoj narodno-oslobodilačke vlasti i stvaranje nove državne zajednice. Ove borbene formacije izvojevale su čuvenu bitku na Neretvi u zimi 1943 godine, razbile izdajničke bande Draže Mihailovića u Hercegovini i Crnoj Gori, preodoljele opkoljavanju u letoj neprijateljskoj ofanzivi u Crnoj Gori, iskoristile kapitulaciju Italije i razbile dve jake neprijateljske ofanzive u zimi i proleću 1944 godine. Najzad, naše snage pojavljuju se leta 1944 godine na drugi krak strategijskih klešta koja su oslobodila Beograd — glavni grad naše otadžbine. Beogradska operacija, dakle, predstavlja izraz zajedničkih dejstava Crvene armije i naše Narodno-oslobodilačke vojske, koja su krunisana najvećom pobedom u našem narodno-oslobodilačkom ratovanju. Rezultati ove pobede bili su od ogromne važnosti za dalje vođenje naše oslobodilačke borbe. Ona ne samo da je otvorila velike operativne perspektive, nego je izmenila dotadašnju taktiku naše ratovanje. Oslonivši se na bratsku Crvenu armiju, mi smo dobili veliku materijalnu pomoć. Rezultati toga su bili brzo oslobođenje cele Makedonije, Srbije, Crne Gore, Dalmacije i velikih delova Bosne, Hercegovine i Hrvatske. Na taj način formirali smo u produženju Crvene armije strategijski front i dobili po prvi put u ovome ratu strategijsku osnovu koja nam je omogućila iskorišćavanje svih izvora za dalje vođenje rata.
Posle ove operacije izvršen je poslednji stepen reorganizacije naše vojske svrstavanjem jedinica u armije i davanjem dejstvu vojsci imena Jugoslovenska armija. Ta armija čini sponu između snaga Crvene armije u dunavskom bazenu i angloameričkih snaga u Italiji, tj. ona ima strategijsku ulogu u sklopu opšteg plana savezničke koalicije. Naša armija je dobila zadatak napada na južni nemački odbrambeni bedem, koji Nemci grčevito brane.
Bilo bi pogrešno misliti da strategijska uloga naše vojske u sklopu savezničke koalicije datira tek od formiranja armija i prihvatanja frontalnog rata. Ona datira od 1941 godine, kada Nemci nisu mogli postići i ostvariti „munjeviti rat“ protiv Crvene armije. Već od tada ceo okupatorski i kvislinški aparat u Jugoslaviji bio je ugrožen, važne komunikacije presečene. Ekonomska eksploatacija dobara i odvođenje ljudstva na robijaške radove u Nemačku bili su sprečeni. Plamen ustanka iz Jugoslavije postepeno se prenosio i na ostale balkanske narode. Drugim rečima nemački poredak i zavojevanja u Jugoslaviji i na Balkanu bili su ugroženi. To je za Nemce bilo vrlo opasno, jer je ovaj prostor obezbeđivao bok njihovih snaga na sovjetskom frontu i štitio južne prilaze nemačkom rajhu. Međutim, mi znamo da su Nemci smatrali okupaciju Balkana kao preduslov za zavojevačke poduhvate kako prema Sovjetskom Savezu tako i prema Bliskom istoku. Tuda je vodio put njihove svetske dominacije. Oni su u Jugoslaviji i na Balkanu podržavali i stvarali protivnarodne režime, koji su bili oslonac njihovim imperijalističkim prodorima. Dakle, naša je vojska ugrozila sva ona strategijska, ekonomska i politička preimućstva, koja su Nemci bili prethodno obezbedili na Balkanu. Zato su oni u Jugoslaviju uputili znatne snage protiv naše Narodno-oslobodilačke vojske koja je opasno ugrožavala taj „životni prostor“ nacističke Nemačke. Na taj način mi smo bili jedno živo ratište koje je vezivalo znatne neprijateljske snage. Sve do kapitulacije fašistička Italija i fašistička Bugarska borile su se protiv naše vojske sa po dve armije, a Mađari sa 3 divizije. Nemci su u jesen 1941 godine uveli u borbu protiv naših snaga 10 divizija, zatim su taj broj stalno povećavali. Zimi 1943 godine u četvrtoj ofanzivi protiv naše vojske Nemci su uveli 13 divizija, a posle kapitulacije Italije u jesen 1943 godine 30 divizija. Danas u našoj zemlji Nemci imaju 25 divizija. Ovome treba dodati kao stalne saborce kroz čitavo vreme okupacije sve kvislinške trupe Nedića, Ljotića, Draže Mihailovića, Pavelića, Rupnika itd. čiji je broj u svoje vreme premašivao 300.000, dok danas jedva iznosi 150.000. U dosadašnjim borbama mi smo istrebili preko 750 hiljada fašističkih vojnika i uništili ili zaplenili od neprijatelja velike ratne tehnike. Dakle, fašističke horde — koje su ognjem i mačem porobile evropske narode — u Jugoslaviji nisu našle mira. Jugoslavija je postala groblje za fašističke osvajače.
Zahvaljujući herojskoj borbi naše armije narodi Jugoslavije prebrodili su najteži period u svojoj istoriji, period fašističke okupacije. U tim borbama došle su do izražaja one neiscrpne snage našeg naroda koje su vekovima bile zatrpane, i vaskrsle one vojničke osobine koje krase naš narod. Vrlina naše vojske to je vrlina našeg naroda, zato se ta armija i tako nesebično borila, išla krv i davala živote za spas svojih naroda. Borci naše armije kroz teške i krvave borbe proneli su zastavu slobode, bratstva i jedinstva širom naše zemlje. Bratstvo i jedinstvo prvo se ostvarilo u našoj armiji. Svaki narod počeo je da se bori za svoju slobodu i stvara svoje nacionalne borbene formacije, koje su se slile u jedinstvenu narodno-oslobodilačku armiju, u kojoj je maršal Tito dao pravi naziv: Jugoslovenska armija.
Naša jedinstvena, monolitna armija, iznikla iz nacionalnih jedinica, predstavlja garanciju jedinstvene federativne demokratske Jugoslavije, koju su naši narodi ostvarili kroz borbu i prolivanu krv svojih najboljih sinova. Ona je čvrsta zaloga naše nove domovine i čuvar tekovina ove veličanstvene borbe iz kojoj su naši narodi prošli more krvi i dali mnogo svojih dobara.
Vrlo je značajno što se naša armija pojavljuje kao jedinstvena jugoslovenska armija u periodu opšte turbulencije na fašističku Nemačku, kad se fašizam nalazi pred katastrofom. Njoj pripada uloga oslobođenja svoje zemlje i učešća sa ostalim savezničkim armijama u oslobađanju čovečanstva od fašističke tiranije. Ona je ravnopravni faktor u toj velikoj borbi demokratskih naroda. Ona izvršuje ulogu kao i sve druge armije savezničkih zemalja. Samim tim obezbeđuje ovom narodu i sve međunarodne pozicije. Ukaz maršala Tita o novom nazivu definitivno jasno sagledava ulogu naše armije i njen značaj za našu zemlju. A poseta feldmaršala Aleksandera i ugovor o zajedničkoj koordinaciji naših armija jasno potvrđuju koliko saveznici polažu na našu armiju u ovoj završnoj fazi rata. Naša armija, kao i dosada, časno će izvršiti svoje obaveze.
Naša nova Jugoslovenska armija, vođena neprekidne i teške borbe, povukla je iz njih pouke. Na svome krvavom ratištu ona je stvorila svoju vojničku doktrinu koja se ogleda u ofanzivnom duhu, što nije bio slučaj kod stare jugoslovenske vojske. U najtežim trenucima naša vojska sačuvala je slobodu akcije i udara. Mi smo bili opkoljeni nadmoćnijim neprijateljskim snagama i po broju i po tehnici, ali smo neprijatelja uvek napadali. I taj ofanzivni duh i nalet nosio je našu vojsku iz pobede u pobedu. Manevrovanje, brzi pokreti i iznenadni udari na neprijateljska krila, bokove i pozadinu uvek su nam davali krupne vojničke rezultate i unosili paniku i dezorganizaciju u neprijateljske redove. Ratno iskustvo se rađa u bitkama i to ne mogu zameniti nikakve vojne akademije. To je za našu armiju i naše mlade starešine vrlo značajno, jer su prošli školu savremenog rata. U tim teškim borbama rodila se jedna svesna, nova, samodisciplina, koja je zauvek izbacila brutalan način vaspitanja, koji je bio svojstven staroj jugoslovenskoj armiji. Ta samodisciplina je jedna od najvećih moralnih tekovina naše vojske. Naši borci i starešine, koji su redovno bili sami postavljani na odvojenim sektorima našeg ratišta, uvek su se samodisciplinovano potčinjavali opštem planu dejstva.
Stvaranje Jugoslovenske armije je delo Vrhovnog komandanta — maršala Tita. U istoriji ratova njemu je prvom uspelo da od golorukih naroda, međusobno zavađenih i tlačnih fašističkim terorom, stvori modernu armiju. On je utvrdio jedinstvo akcije, organizacije i vojničke discipline partizanskih odreda, raštirkanih širom naše zemlje. Sa postepenim razvojem vojske on je ostvario operativno jedinstvo na svim sektorima, bez koga ne bi bilo uspeha. Tito je osigurao komandu na celom jugoslovenskom ratištu i najzad ostvario jednu moćnu jedinstvenu armiju. On je neprekidno bdio nad svojom armijom i pojačavao i učvršćivao njenu unutrašnju stabilnost. Otvaranje vojnih škola i formiranje oficirskog kadra je jedan od najznačajnijih momenata na polju razvoja discipline i učvršćivanja naše vojske. U najtežim momentima naša vojska crpela je od svog komandanta snagu i energiju. On je ulivao veru u konačnu pobedu. Istorijski put naše vojske, to je put druga Tita, koji je sa tom delio dobro i zlo. On je stalno vodio onu udarnu grupu koja je na raznim sektorima Jugoslavije razgarala narodne ustanke i ostvarivala krupne strategijske probleme u sklopu naše zemlje. Sam neprijatelj dobro je uvideo oštrinu te udarne grupe i maršala, i je neprekidno bio izložen najtežim neprijateljskim napadima, čija je kulminacija bila u petoj ofanzivi na sektoru Crne Gore i vazdušnom desantu na Drvar.
Autoritet i čvrsto rukovodstvo maršala Tita podiglo je ugled naše vojske usled čega je bilo omogućeno dobijanje sve veće pomoći od strane saveznika za našu armiju. Celokupnu svoju strategiju on je zasnivao na pravilnom shvatanju spoljno-političkih odnosa naših saveznika SSSR-a, Velike Britanije i Amerike, i to je u potpunosti iskoristio za jačanje naše armije. Takva politika digla je ugled i naše armije u inostranstvu kao nikad dosada. Na čelu naše armije on je Jugoslaviji izvojevao dostojno mesto u međunarodnoj zajednici naroda, za čiju smo slobodu i mi dali značajan doprinos.
Formiranje Jugoslovenske armije je jedna slavna istorijska epoha i vojničkog razvitka naše armije. Ali mi se ne smemo zadržati na postignutim uspesima. Pred našom armijom stoje još teški i krupni zadaci. Neprijatelj se još grčevito drži u našoj zemlji, što zahteva neprekidne borbe sa njim. Naša armija, da bi savladala tog neprijatelja, mora ovladati i veštinom modernog ratovanja koje se karakteriše upotrebom ogromnih masa, primenom ratne tehnike, avijacije, manevrisanja i brzinu udara sa veliku dubinu. Naši borci sa golim rukama otimali su od neprijatelja svaku pušku i svaki mitraljez da bi nastavili uspešno borbu. Posle toliko teških borbi mi sad raspolažemo sa najsavršenijim borbenim oruđima, čiju efikasnost treba iskoristiti. Moramo postati gospodari tih oružja.
Savremeni vojni organizam zahteva usku saradnju svih rodova vojske i tehničkih sredstava i naše starešine moraju to uskladiti pri preuzimanju zadataka. Ovo zahteva razvijenu pripremu štabne službe, organizaciono učvršćivanje jedinica, i razvijanje borbene discipline. Danas više nije dovoljna samodisciplina, nego čvrsta borbena disciplina koja jedino može omogućiti jedinstvo akcije u teškim prilikama savremenog boja. Moralno-politička svest i hrabrost starešine oduvek su igrale važnu ulogu u ratu. Ali danas, kada je neprijatelj do zuba naoružan, nije dovoljno samo to. Pored odlučnosti mora se ovladati i ratnom tehnikom i veštinom komandovanja. Bez toga nema puta ka pobedi. Starešina naše armije koji ne uči savremeno vođenje vojske, greši prema svome narodu. Oslanjanje vojničke dužnosti i časti mora biti najviši zakon svakog vojnika.
Disciplina, ratna veština i borbeno iskustvo Crvene armije jesu izvori odakle će se naš komandni kadar i borci moraju crpsti teoriju i praksu za dalje razvijanje naše mlade armije.
Naša reorganizovana armija naoružana savremenom tehnikom savladaće sve teškoće i uspeti ne samo da oslobodi našu otadžbinu nego i da izvrši savezničku dužnost u konačnoj likvidaciji hitlerizma. Posle zadobijene pobede biće pripala dužnost da zaštiti krvlju stečene tekovine ove borbe i da obezbedi miran razvoj i izgradnju naše zemlje na osnovu onih principa koji su se rodili u narodno-oslobodilačkoj borbi.
General-lajtnant
Arso R. JOVANOVIĆ