– Arso Jovanović –
Posle dugih i teških borbi naša armija izvršila je svoj zadatak. Ona je oslobodila našu otadžbinu. Na tom teškom ali slavnom putu naše armije, izbila je na površinu sva genijalnost titovskog rukovodstva, koje je našim narodima donelo krupne pobede.
Svi stratezi i vođe iz prošlih ratova imali su naoružane armije za postignuće postavljenih ciljeva. Tito toga nije imao. Ali on je duboko poznavao zakone društvenog razvitka i težnje svojih naroda. On je u njima spoznao i otkrio one neiscrpne snage koje su vekovima prigušivane. Podstreknute i inspirisane drugom Titom, te narodne snage triumfovale su u ovom velikom oslobodilačkom ratu. I njemu je u istoriji ratova prvom uspelo da od golorukih naroda, međusobno zavađenih i tlačenih fašističkim terorom, stvori modernu armiju. Izgrađujući vojsku drug Tito postavio joj je od prvih dana borbene cеljeve, koji su u stvari politički ciljevi oslobodilačke borbe naših naroda. Na toj političkoj osnovi počivala je i izgrađivala se naša armija od prvih partizanskih odreda, do njenog prerastanja u jedinstvenu Jugoslovensku armiju. Način na koji je stvarana ta armija jeste nešto novo u strategiji, što je iznenadilo i naše prijatelje i neprijatelje.
Mali partizanski odredi od samog početka borbi 1941 godine bili su praštrkani širom cele zemlje, isprekidani znatnim okupatorskim snagama, planinskim grebenima i rečnim tokovima. Pa ipak je Titova energija uspela da sprovede jedinstvo organizacije i vojničke discipline svih tih snaga i usmeri ih jednim pravcem. Sa razvojem i jačanjem vojske ostvareno je i operativno jedinstvo na prostranim područjima. Tako je Tito osigurao komandovanje na celom jugoslavenskom ratištu što je imalo za posledicu krupne vojničke rezultate. U savremenom ratu, ratu ogromnih tehničkih mogućnosti, vojskovođe su upravljale svojim armijama pomoću raznih tehničkih sredstava. Tito tih sredstava nije imao, pa ipak je uspeo da sprovede jedinstvo misli, volje i akcije do najmanjih i najudaljenijih partizanskih jedinica, čak i u onim krajevima koji su decenijama čamili pod tuđinskim ropstvom, kao Istri, Slovenskom Primorju, Koruškoj.
Jedinice naše armije redovno su vodile borbe na velikoj udaljenosti jedne od drugih, izložene neprekidnim neprijateljskim ofanzivama, kada bi izgledalo da je sve izgubljeno. Ali moralni duh naše vojske uvek je bio čvrst, vera u pobedu pravedne stvari nepokolebljiva. Tako je izatkan novi Titovski duh, koji je u surovoj ratnoj probi izašao pobednik. Stvorila se monolitna armija, odlučna u borbi protiv imperijalističkih zavojevača i zaštiti demokratskih sloboda svoga naroda.
Tito je neprekidno bdio nad svojom armijom i pojačavao i učvršćivao njenu unutarnju strukturu i stabilnost. Sa završetkom pojedinih ratnih perioda naše borbe on je vršio reorganizaciju armije. Tako se sa forme partizanskih odreda koji su 1941 godine dozvoljavali široko učešće narodnih masa u borbi, prešlo na formiranje udarnih brigada, kao jedinica sposobnijih za taktički rad i manevrovanje. Sa pojačanjem vojske prešlo se na na formaciju divizija i korpusa, vojnih formacija koje su omogućavale izvršavanje krupnih strategiskih zadataka i odbranu znatnih teritorija u cilju njihovog učvršćivanja i konsolidovanja. Najzad su formirane armije koje su poprimile strategiski front među savezničkim snagama i izvršile važnu ulogu u završnoj fazi slamanja germanskog fašizma i oslobođenja naše zemlje. Ti krupni organizacioni problemi sprovedeni su pod teškim uslovima stalnih neprijateljskih ofanziva, kada se neprijatelj svim silama upirao da onemogući jačanje i učvršćivanje naših snaga. Organizacija i gotovost naše armije uvek su iznenađivali neprijatelja.
Postepeni razvoj naše vojske dao nam je i narodne starešine, koji su se tokom borbe uzdigli u prave ratnike. „Radnici i seljaci, studenti i ostala poštena inteligencija, učili su se u ratnoj veštini u svakodnevnim ljutim bojevima. Polako i sigurno stvarao se junački kadar naše vojske. U njih imaju poverenje borci, u njih ima poverenje narod, jer su to pravi narodni oficiri i podoficiri“. — (Tito). Vaspitanju starešinskog kadra drug Tito je posvetio naročitu pažnju stvaranjem vojnih škola, što je imalo za posledicu uzdizanje vojne nauke, podizanje autoriteta starešinskog kadra i učvršćivanje discipline u vojsci.
Rukovođenje borbama u okupiranoj Jugoslaviji, gde su vlastodršci stare Jugoslavije izazvali mržnju i razdor među našim narodima i krvno ih zavadili, — bilo je vrlo teško i komplikovano. Ali u tim komplikovanim uslovima drug Tito je strategijske postupke prilagođavao i zasnivao na pravilnom shvatanju unutraših i spoljno-političkih odnosa naše zemlje. Tako je od velikog istorijskog značaja što je ljeta 1941 godine ustanak prvo podignut u Srbiji. Time je srpski narod dokazao svim narodima Jugoslavije da je on za bratstvo i jedinstvo i da on nema nikakove veze sa velikosrpskim hegemonistima. To je imalo krupnih posljedica za dalji pravilan razvoj oslobodilačke borbe u Jugoslaviji.
Krajem 1941 godine kada su u Srbiji okupatori i domaći izdajnici nagomilali krupne snage, drug Tito izvlači svoje jedinice na tromeđu Crne Gore, Bosne i Hercegovine, te ih reorganizuje i proučava dalji najpogodniji pravac dejstva. On izabira pogodan momenat i svim snagama vrši ofanzivu proleća 1942 godine ka Bosanskoj Krajini i Hrvatskoj. Ovaj izvanredni manevar donosi krupne strategisko-političke rezultate: u Hrvatskoj se ustanak razgoreo do vrhunca. Paveliću i njegovoj ustaškoj vojsci zadat je jedan od odlučujućih udaraca, što je odigralo ogromnu ulogu za njihov politički poraz u Hrvatskoj. Naša vojska znatno se pojačala i postavila se u centralni položaj zemlje.
Da bi izbegao opkoljavanje svojih snaga u zapadnom delu naše zemlje drug Tito januara 1943 godine sa udarnom grupom pravi manevar ka istoku. Tuče neprijatelja na Neretvi i potpuno razbija vojnički i politički četnike Draže Mihailovića, koji su na teritoriji Hercegovine, Crne Gore i Sandžaka vršili nečuveni teror.
Ljeta 1943 godine drug Tito glavne svoje snage usmerava u primorskom pojasu Crne Gore, Dalmacije, Hrvatskog Primorja i Slovenije gde razoružava razbijene italijanske divizije, i preseca Nemcima sve veze ka Italiji, kuda su saveznici upravili ofanzivu iz Afrike. Materijalno ojačanje armije i strategiski zadatak koordinacije savezničkim snagama bio je potpuno izvršen.
Zimi i proleća 1944 godine gro naše armije bio je u jugo-zapadnim predelima naše zemlje. Međutim, početkom leta 1944 godine situacija se karakteriše sledećim činjenicama:
a) Saveznički front u Italiji, naišavši na žestok namački otpor i težak teren zastao je i nije obećavao rezultate u smislu brzog proboja u nizinu Poa i daljeg nadiranja ka severu. U vezi s ovim nije se ukazivala operativna potreba držanja naših jakih snaga u zapadnom delu zemlje. Naše snage u Slovensko-istarskom području žestoko su napadale neprijateljski saobraćaj, otežavajući nemački položaj na italijanskom ratištu.
b) Situacija na Istočnom frontu pružila je sasvim drugačiju sliku. U letnjim operacijama Crvena Armija na širokom frontu probila je nemačke linije i brzo napredovala ka zapadu i jugo-zapadu. Ovo je zahtevalo grupisanje jačih naših snaga u istočnom delu zemlje, gde su se pružale velike operativne mogućnosti.
v) U Srbiji oslobodilački pokret uzeo je krupne razmere. U centralnoj i istočnoj Srbiji postojale su velike oslobođene teritorije, dok su naše snage kontrolisale neka područja Šumadije. Ove srpske snage vodile su krvave borbe sa izdajničkim bandama Nedića, Ljotića, Mihajlovića. Ovome je trebalo jednom stati na kraj.
g) Kod bugarskog naroda osećala se aktivnost narodnih masa u cilju zbacivanja fašističke agenture. Trebalo je u vezi s tim biti s Bugarima u najužoj vezi. Ovo je zahtevalo pojačanje naših snaga u Srpskom operativnom području.
d) Na jugu Balkana nalazile su se krupne nemačke snage, kojima je trebalo preseći otstupnicu i izvlačenje ka severu. To je takođe zahtevalo pojačanje snaga moravsko-vardarskog sektora.
Zbog svih ovih činjenica drug Tito je prenio težište svojih operacija ka istoku — u Srbiju, što je najzad krunisano sjajnom pobedom oslobođenja Beograda u sadejstvu sa jedinicama Crvene Armije.
Naslonivši se na Crvenu Armiju i dobivši znatnu materijalnu pomoć, drug Tito zime 1944–45 godine pravi predah sa svojim glavnim snagama, da bi se reorganizovale, ovladale tehnikom i bile sposobne za proljetnu ofanzivu i poslednji juriš na fašističku Nemačku. I u proljećnoj ofanzivi armije našeg severnog krila razbile su Sremski front i nastavile nadiranje ka Zagrebu. Armije južnog manevarskog krila tuku neprijateljske snage u Bosni, vrše brzi proder prema Hrvatskoj, delovi snaga oslobađaju Istru, Trst Slovensko Primorje, Ljubljanu i sa severnim krilom spajaju obruč kod Dravograda, zarobivši sve nemačke balkanske snage feldmaršala Lera, njega samog i njegov štab, kao i ceo 97 korpus italijanske grupacije feldmaršala Keserlinga, izvršujući na taj način ponovo strategisku ulogu u odnosu na saveznički front u Italiji, sa čijim smo se snagama susreli kod Soče i na reci Soči.
Iz ovog kratkog izlaganja mogu se videti velike strategiske zamisli Maršala Tita i dubina postavljanja vojno-političkih ciljeva. Potreban je samo jedan pogled na kartu pa se može videti da su ovo operacije velikih manevarskih zamaha, sa prenašanjem težišta operacija na udaljenja preko tri stotine kilometara. Pri tome treba imati u vidu one ogromne teškoće unutrašnje — spoljne prirode naše zemlje, teškoće geografskog elementa, prehrane vojske, saniteta — u izvršavanju ovh krupnih zadataka. No sve je to savladano. Stvarnost je dokazala nadmoćnost titovskog vojnog i političkog rukovodstva nad talijansko-nemačkim okupatorima i njihovim domaćim plaćenicima.
Titovi glavni udari uvek su iznenađivali neprijatelja, jer su prethodno u različitim pravcima preduzimane diverzije, koje su imale zadatak da obmanu neprijatelja. Tako, proleća 1942 godine pre ofanzive u pravcu Bosanske Krajine. Tito šalje deo snaga u Istočnu Bosnu, a deo snaga vodi ofanzivne borbe na sektoru gornje Drine. Pod zaštitom ovih dejstava udarna grupa iznenada se probija u Bosansku Krajinu.
Januara 1943 godine u četvrtoj ofanzivi Tito ostavlja dva korpusa koji su zavaravali neprijatelja a sa glavnom grupom iznenada se pojavljuje na Neretvi. Pošto se bitka produžila i neprijatelj otkrio pravac našeg pokreta ka Istoku, Tito ruši mostove na Neretvi i neprijatelj, obmanut, preduzima mere da nam spreči pokret ka zapadu, i baš u tom momentu Tito forsira Neretvu prema istoku.
Pre upravljanja glavnih snaga u Srbiju Tito upućuje jednu diverzionu grupu ka Valjevu koja privlači na sebe glavninu neprijateljskih snaga, a za to vreme udarni deo naše armije pojavljuje se sa juga i obara celu neprijateljsku odbranu na liniji Rudnik—Suvobor—Cer.
Sve ovo pokazuje da je drug Tito nosilac novoga duha i poleta naše armije, koja se karakteriše aktivnošću i krajnjom ofanzivnošću. U ovom duhu treba da se priprema i vaspitava cela naša vojska i sav narod. Ovaj ofanzivni duh treba da provejava kroz ceo život vojske, kroz vojnu nauku i sva vojnička pravila. Treba da budemo svesni toga, da pasivnost i iščekivanje ne bi nikada doneli slobodu našim narodima. „U našoj vojsci mora vladati isključivo ofanzivni duh, ne samo kad smo u ofanzivi već i u defanzivi“ — (Tito).
U najtežim momentima naša vojska crpla je od svoga komandanta snagu i energiju. On je ulivao veru u konačnu pobedu. Istoriski put naše vojske to je put druga Tita koji je sa njom delio dobro i zlo. On je stalno vodio onu udarnu grupu koja je na raznim sektorima Jugoslavije razgarala narodne ustanke i ostvarivala krupne probleme u sklopu naše zemlje. Sam neprijatelj dobro je uvideo oštricu te udarne grupe i maršal je bio izložen najtežim neprijateljskim napadima, čija je kulminacija bila u petoj ofanzivi na sektoru Crne Gore i u vazdušnom desantu na Drvar. Na čelu naše armije on je Jugoslaviji izvojevao dostojno mesto u međunarodnoj zajednici naroda za čiju smo slobodu i mi dali znatan doprinos.
General-lajtnant
Arso R. JOVANOVIĆ
(Reprodukovano prema: Borba. — Beograd, 1945. — Br. 126 (26. mart) — Str. 2. — Ćirilica.)